Het Vijfdimensionaal Duurzaamheidsmodel is een ordenings- en gespreksmodel voor complexe transities. Het helpt voorkomen dat een economisch haalbare, technisch werkende, juridisch correcte, wetenschappelijk onderbouwde of maatschappelijk aantrekkelijke oplossing ten onrechte voor een volledige oplossing wordt gehouden.
Het VDM ordent verschillende soorten werkelijkheid zonder ze tot één totaalscore te reduceren. De dimensies hebben ieder een eigen taal, bewijslast, tijdschaal en verantwoordelijke. De kwaliteit van de analyse zit in het zichtbaar maken van de onderlinge afhankelijkheden.
Het model beslist niet hoeveel economie tegen natuur opweegt of welk belang moet winnen. Die waardeweging moet herkenbaar bij mensen en bevoegde organisaties blijven. Het VDM maakt wél zichtbaar waar een keuze onvolledig, tegenstrijdig of afhankelijk van onbewezen aannames is.
De vier heren vertegenwoordigen perspectieven; zij zijn niet ieder aan één dimensie gekoppeld. Iedere heer moet door alle vijf dimensies heen kunnen redeneren.
Deze dimensie onderzoekt kosten, opbrengsten, kasstromen, marktwerking, investeringsduur, ketenmacht en de verdeling van risico. Niet alleen de totale baten tellen, maar vooral waar en wanneer ze terechtkomen.
Productie omvat grondstoffen, materiaal- en nutriëntenstromen, techniek, capaciteit, arbeid, logistiek en vakmanschap. Hier wordt een ambitie vertaald naar wat mensen, dieren, machines en ecosystemen werkelijk moeten kunnen.
Wetgeving onderscheidt Europese en nationale regels, vergunningen en bevoegdheden van beleid, private contractvoorwaarden en maatschappelijke wensen. Dat voorkomt dat ‘het moet’ het gesprek afsluit zonder dat duidelijk is wie iets verlangt.
Deze dimensie maakt onderscheid tussen meting, model, ervaring, hypothese en oordeel. Zij verbindt wetenschap met praktijkkennis en bepaalt welk bewijs nodig is voor een proef, investering, vergunning of systeemkeuze.
MVO onderzoekt waarden, gezondheid, natuur, arbeidsvoorwaarden, sociale rechtvaardigheid, legitimiteit en effecten op mensen die niet aan de directe transactie deelnemen. Het benoemt ook wie niet aan tafel zit.
Het VDM ontstond in 1999 vanuit een concreet vraagstuk rond reststromen in diervoeder. De eerste beweging was een bewerking van de Ladder van Lansink tot een productieladder voor organisch materiaal. Daarna werd duidelijk dat materiaaltechnisch ‘hoogwaardig’ niet automatisch economisch haalbaar, wettelijk toegestaan, goed onderbouwd of maatschappelijk verantwoord was.
Op een studentenkamer krijgt de hiërarchie voor organisch materiaal vorm. De praktijk van Cebeco en vragen rond diervoederstromen vormen de directe omgeving.
Economie wordt als tweede logica toegevoegd. Wetgeving blijkt sterk te sturen via onder meer mest, voedselveiligheid en mededinging. Kennis en MVO maken het model compleet. Antony (Ton) Capelle is medeontwikkelaar van het model.
Na het afstuderen wordt het model niet systematisch gepubliceerd, maar blijft de samenhang terugkomen in het praktische werk in landbouw, kennisnetwerken en transities.
Het VDM wordt opnieuw expliciet gebruikt voor landbouw en stikstof, glastuinbouw, water, waterstof, gewasbescherming, voeding en gezondheid en internationale voedselketens.
Een VDM-analyse is iteratief. Nieuwe kennis kan de productieroute wijzigen; een juridische grens kan het economische model veranderen; een maatschappelijk bezwaar kan een ontbrekende belanghebbende zichtbaar maken.
Formuleer de concrete beslisvraag, het systeemniveau, de betrokkenen en de tijdshorizon.
Scheid feiten, aannames, waarden en voorstellen en plaats ze in de vijf dimensies.
Teken welke verandering in één dimensie gevolgen veroorzaakt in de andere vier.
Zoek botsende looptijden, verplaatste kosten, ontbrekende stemmen en schijnzekerheid.
Werk minimaal twee echte handelingsroutes uit, inclusief niets doen en gefaseerd leren.
Bepaal bewijs, eigenaar, budget, stopvoorwaarde en beslismoment voor de volgende stap.
Dat betekent niet dat iedereen het eens is. Het betekent dat duidelijk is waar het geschil zit, welk bewijs ontbreekt, wie bevoegd is, wie betaalt en welke gevolgen buiten beeld dreigen te raken.
Pas het VDM toe met de vier herenHet VDM wordt hier gebruikt als ordenings- en gespreksmodel. De werkzaamheid ervan is niet als universele wetenschappelijke beslismethode bewezen. Juist daarom moeten toepassingen, aannames, resultaten en mislukkingen controleerbaar worden vastgelegd. Het model is het sterkst wanneer het betere vragen, explicietere verantwoordelijkheden en beter toetsbare vervolgstappen oplevert.